Burgerschap in de klas: maak het tastbaar

Hessel Nieuwelink | 25 maart 2022

Per 1 augustus 2021 is de wet op het burgerschapsonderwijs aangescherpt. Scholen moeten hun leerlingen actief kennis en respect bijbrengen over de basiswaarden van de democratische rechtsstaat. Maar hoe pak je dat aan?

De beste garantie voor vrijheid is democratie

Kinderen en jongeren vinden democratie ook van groot belang en verwerpen dictatoriale manieren van het besturen van een land, zo laten diverse studies zien. Zij steunen verkiezingen, meerderheidsbesluitvorming en vrijheidsrechten. Maar democratie gaat over vrijheid én gelijkheid, meerderheidsbesluitvorming én minderheidsbelangen, mogen kwetsen én rekening houden met elkaar. Studies laten zien dat jongeren (net als volwassenen) minder vaak beide kanten van diezelfde democratische medaille ondersteunen. Een risico op steun voor bijvoorbeeld een meerderheidsdictatuur kan dan op de loer liggen. Daarom is het van belang dat leerlingen een meer gelaagde opvatting over democratie leren ontwikkelen.

Een gelaagde opvatting van democratie begrijpen en daarmee democratische gezindheid ontwikkelen gaat niet vanzelf. Onder meer het onderwijs kan hier een belangrijke rol vervullen. En nee, natuurlijk is de democratie verre van perfect. Er valt fundamentele kritiek op te geven, oorlogen worden ook door democratieën gevoerd, ook binnen democratieën is er ongelijkheid. Dat hoort ook een structureel onderdeel van onderwijs over democratie en dictatuur te zijn, juist om leerlingen te leren hoe zij kunnen bijdragen aan het creëren van een rechtvaardigere wereld.

De veelzijdigheid van democratie

Het is daarvoor belangrijk dat leerlingen leren dat dictatuur en democratie geen absolute begrippen zijn. Je kunt de tegenstelling tussen democratie en dictatuur beter zien als een schaal. Een land kan door beleidswijzigingen een beetje meer of minder democratisch of dictatoriaal worden. Er is niet per se sprake van één enkele stap richting een dictatuur. Het is juist een geleidelijk proces waarin steeds meer vrijheden en rechten afgeschaft worden. En andersom: het afzetten van een dictator leidt niet direct tot een democratie, daar is meer voor nodig.

Daar komt bij dat democratie ook zeer uiteenlopende invullingen kent, zoals een meerderheidsdemocratie, een consensusdemocratie, of een directe democratie. Wanneer leerlingen hiermee kennismaken kan hun dat leren dat het alternatief voor democratie niet per se een autoritaire vorm van bestuur is. Kritiek op democratie betekent niet meteen dat je tegen democratie bent. Het alternatief voor democratie kan heel goed een iets andere invulling van democratie zijn. Ook dit inzicht kan een meer gelaagde opvatting over democratie opleveren.

Waardenontwikkeling

Veel onderwerpen die raken aan burgerschap, democratie en rechtsstaat roepen de vraag op hoe je als leraar omgaat met de bijkomende normatieve laag. De democratische rechtsstaat heeft een normatieve basis en daar heb je als leraar ook opvattingen over. Er wordt vaak de vraag gesteld of je als leraar democratische waarden moet stimuleren of dat je neutraal zou moeten zijn. Eigenlijk is dit een rare vraag. Neutraal onderwijs bestaat immers niet. Je bent als leraar altijd met waardenoverdracht of -stimulering bezig, bijvoorbeeld door een bepaalde inhoud te behandelen of door regels te stellen. Ook de selectie van welke informatie aangeboden wordt aan de leerlingen en hen hierin hun eigen keuzes te laten maken is normatief. Je gaat er immers vanuit dat zij het beste zelf in staat zijn om een keuze te maken. Als ons onderwijs dan toch al waardengeladen is, dan kunnen we dat maar beter bewust, geïnformeerd en reflecterend doen.

Daar komt bij dat een democratische cultuur zich niet vanzelfsprekend ontwikkelt. Daar is aandacht van socialiserende actoren voor nodig. Het onderwijs kan dat zeker niet alleen – de rol van ouders, media, verenigingen en politici is van groot belang. Onderwijs is echter wel de enige plek waar jongeren allemaal naartoe moeten en elkaar in redelijk diverse samenstellingen tegenkomen. Juist daarom is het een goede omgeving om te leren nadenken over democratie. Niet voor niets heeft de wetgever dit ook centraal gesteld in de nieuwe wetgeving op het gebied van burgerschapsonderwijs. Er valt dan ook veel voor te zeggen om als leraar en team een visie op waardenstimulering te hebben: welke waarden vind je van belang en hoe ga je daar in de klas mee om?

  • Screenshot 2022-03-25 at 11.43.55

Leren denken en ervaren

Het is relevant dat leerlingen leren dat democratie niet een eenvormig begrip is maar zeer veel verschillende vormen kent. Zo kan het leerlingen helpen duidelijk te maken dat het alternatief voor democratie niet per se een autoritaire vorm van bestuur is. Kritiek op democratie betekent niet meteen dat je tegen democratie bent. Simpel gezegd kan je op twee manieren werken aan het stimuleren van democratische opvattingen van leerlingen. Ten eerste kan dat door wat ik voor het gemak ‘leren nadenken’ noem: kennis opdoen over de samenleving, democratie en dictatuur en inzicht verschaffen in uiteenlopende morele perspectieven, maatschappelijke en politieke instituties en tradities. Ten tweede kan het door leerlingen ervaringen met aspecten van democratie en dictatuur binnen de school op te laten doen. Binnen de hiërarchische schoolcontext is een echte democratie lastig vorm te geven en dictatuur ervaren is natuurlijk niet wenselijk. Maar aspecten van beide kunnen wel vormgegeven worden zodat leerlingen hierover een diepgaander begrip ontwikkelen. Deze twee benaderingen worden ook ondersteund door onderzoek dat laat zien dat burgerschapsonderwijs vooral effectief is door het aanbieden van een curriculum (het leren nadenken) en het vormgeven van een open klimaat (het ervaren), het liefst in combinatie met elkaar.

  • Screenshot 2022-03-25 at 11.43.55

    Boekenkast in de Handelingenkamer

    Eén plank is leeg. Hier zouden de verslagen van de jaren 1940 tot en met 1945 moeten staan. Het parlement kwam niet bijeen onder de Duitse bezetting.

Leren nadenken

Concepten als democratie, rechtsstaat en dictatuur zijn zeer abstract. Die spreken bij leerlingen niet meteen tot de verbeelding, zeker niet op jongere leeftijd. Om inzicht in deze concepten te krijgen en het belang van de democratische rechtsstaat in te leren zien, is het daarom zinvol om de concepten concreet te maken en ze in eerste instantie te vertalen naar herkenbare contexten en voorbeelden. Democratie gaat uiteindelijk over bijvoorbeeld collectieve besluitvormingsprocedures, discussies; in een dictatuur gaat het over machtsconcentratie; rechtsstaat over machtsdeling en dat iedereen zich aan de wet moet houden, ook de machthebbers. Deze aspecten van democratie, rechtsstaat en dictatuur kunnen vertaald worden naar concrete situaties waar leerlingen zich iets bij kunnen voorstellen. Hoe zou je binnen een sportvereniging op een rechtvaardige manier besluiten kunnen nemen? Hoe zou dat op een meer autoritaire manier gaan? Welke instrumenten zijn er om minderheden (bijvoorbeeld meisjes bij voetbal) te beschermen tegen een meerderheidswens? Vervolgens kan je de vertaling van keuzes rondom dergelijke kwesties en dilemma’s naar de Nederlandse parlementaire democratie maken en uitleggen wat de gedachte is achter bijvoorbeeld de scheiding der machten of het recht van amendement.

Daarnaast is het nuttig om met persoonlijke verhalen leerlingen te leren over dictatuur, onderdrukking en onvrijheid. Uit de periode van de Tweede Wereldoorlog kennen we vele van deze verhalen en helaas zijn er ook veel, meer recente, voorbeelden van onvrijheid. Deze verhalen overtuigen van het belang en kwetsbaarheid van vrijheid, democratie en machtenscheiding. Er zijn ook verhalen van vrijheid die kunnen inspireren. Met name verhalen van jongeren uit jonge democratieën. Daarbij kan je dan ook direct laten zien dat er geen dichotomie tussen dictatuur en democratie is maar dat er allerlei tussenruimtes zijn waarin de vrijheid formeel bestaat maar er in werkelijkheid onderdrukking is en dat mensen andersom ook in formele onvrijheid allerlei vormen van zelfbeschikking weten te organiseren.

Ervaringen opdoen

Het opdoen van ervaringen met democratie en dictatuur kan in principe in de gehele schoolcarrière gebeuren en ligt daarmee in lijn met het idee dat burgerschapsonderwijs een taak van de hele school is. Veel scholen werken hier ook al mee en leerlingen oefenen dan bijvoorbeeld met discussiëren, perspectieven uitwisselen en het leren beargumenteren van je eigen mening – hoewel leerlingen dat in Nederland minder lijken te doen dan elders. Er is in Nederland een minder uitgebreide traditie van het structureel gebruiken van de leerlingenraad als democratisch orgaan waar alle leerlingen van de school bij betrokken worden. Ook lijkt er weinig geoefend te worden met het nemen van besluiten in de klas. Onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat leerlingen niet vaak de mogelijkheid krijgen om klassikaal besluiten te nemen—en als dat wel gebeurt, wordt dat gedaan door handen opsteken. Van verdere complexiteit in de besluitvorming is zelden sprake. Alleen al met het vaker uitproberen van uitdagendere en democratische manieren van besluitvorming kan resultaat behaald worden.

‘Spelen’

Grote winst valt te behalen door het ‘spelen’ met verschillende vormen van besluitvorming, machtsuitoefening, inspraak en discussievoering. In de klas en op school zouden leerlingen  ervaring kunnen opdoen met het nemen van besluiten op diverse manieren en daardoor kunnen ze meer begrip ontwikkelen van democratie en dictatuur en de gelaagdheid van die concepten. Dit kan gaan over kwesties waar echt een besluit over genomen moet worden (klassenactiviteiten, indeling van de dag, regels in de klas etc.) of over hypothetische situaties. Leerlingen kunnen dan oefenen met consensusbesluitvorming (onderhandelen om het eens te worden) of deliberatieve besluitvorming (op basis van argumenten vaststellen wat het beste besluit is). Zo kunnen zij leren dat er verschillende manieren zijn om een besluit op een rechtvaardige manier te nemen.

Zeker bij besluitvorming met hypothetische kwesties kun je als leraar ‘spelen’ met wat leerlingen ervaren. Je zou leerlingen bepaalde opdrachten of rollen kunnen geven. Door meerdere keren met besluitvorming te oefenen, kun je leerlingen telkens in een ongunstige minderheidspositie plaatsen waardoor zij ervaren hoe het is om het niet voor te zeggen te hebben. Ook kun je als leraar de besluitvorming manipuleren door in een gesprek steeds alleen bepaalde leerlingen voor te trekken en voorkeuren van andere leerlingen niet mee te nemen (waardoor zij leren over ongelijkheden in democratieën). Het is goed mogelijk om aspecten van dictatuur hier expliciet in te verwerken. Het negeren van wensen van leerlingen, het opstellen van oneerlijke regels of regels die leerlingen ongelijk behandelen, het inperken van meningsuiting en zelfs het presenteren van duidelijke onzin als juiste lesstof, zouden goede leerervaringen van leerlingen kunnen zijn.

Dit soort ervaringen kan leerlingen helpen na te denken over wat zij rechtvaardig vinden als het gaat om collectieve besluitvorming. Het is wel belangrijk dat zij hierbij geholpen worden. Leerlingen kunnen dit soort reële of hypothetische vormen van besluitvormingen leuk vinden, maar dat betekent niet dat die vormen automatisch leiden tot (doelgericht) leren. Dat leren lijkt pas plaats te vinden op het moment dat zij achteraf met hun leraar over de ervaring hebben kunnen spreken en er tijd is om te reflecteren op wat er gebeurd is, welke elementen van besluitvorming zij meemaakten en wat zij daarvan vonden. Kortom, een relatie met een meer inhoudelijke behandeling van concepten als meerderheidsbesluitvorming, minderheidsrechten, democratie en dictatuur is noodzakelijk bij het leren van deze ervaringen.

Diepgaander democratiebegrip

Uiteindelijk zou het leren denken en opdoen van dergelijke ervaringen ertoe kunnen leiden dat leerlingen een dieper inzicht opdoen van waar democratie over gaat, wat de kwetsbaarheid van democratie is en hoe die weerbaar gemaakt kan worden. Juist dat zijn belangrijke leerdoelen waar meer aandacht voor zou moeten zijn in ons onderwijs.

Cookie toestemming
Om de gebruikerservaring te verbeteren gebruiken wij geanonimiseerde analytische cookies.