Hoe jongeren willen herdenken

25 maart 2022

Nederland kent een paar nationale momenten waarop mensen zich met elkaar verbonden voelen. De Nationale Dodenherdenking op 4 mei is een van de belangrijkste. Deze momenten komen ook op school en in de klas aan de orde. Lessen gericht op herdenken hebben een maatschappelijke relevantie: om de samenleving te kunnen begrijpen is het belangrijk om te snappen waarom men herdenkt.

Met herdenken wordt uitdrukking gegeven aan bepaalde waarden en aan een geschiedenis die mensen met elkaar delen. Waarden zoals rechtvaardigheid, vrijheid en democratie. Op welke manier kunnen jongeren betrokken worden bij herdenken?

BETROKKENHEID EN TWIJFEL

Herdenken kan op een onverminderd groot draagvlak rekenen. Acht op de tien personen zegt in diverse onderzoeken, waaronder het Nationaal Vrijheidsonderzoek dat ieder jaar wordt uitgevoerd in opdracht van het Nationaal Comité 4 en 5 mei, op 4 mei twee minuten stil te zijn. Niet alleen volwassen, maar ook jongeren. Toch maken diezelfde volwassen zich al sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog zorgen over de betrokkenheid van jongeren bij herdenkingen. Historicus Dienke Hondius laat dit mooi zien in haar boek Oorlogslessen uit 2010. Ze schrijft dat elk decennium de vertwijfeling bij volwassenen toeslaat. Het verhaal moet doorverteld worden, maar ze zijn bang dat jongeren de geschiedenis zullen vergeten. Hoe kunnen ze jongeren hier nu bij betrekken? En wat willen jongeren zelf eigenlijk? Hoe willen zij herdenken? Het Nationaal Comité 4 en 5 mei en ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum zochten het uit. In een langlopend onderzoek naar rituelen (Constant en in beweging, 2020) was een van de deelonderzoeken helemaal gewijd aan deze vraag. Het onderzoek resulteerde in zes tips voor organisaties die jongeren bij een herdenking zouden willen betrekken.

TRADITIE

Jongeren zien net als volwassenen de kracht van deze traditie. Jaarlijks terugkerende momenten van betekenis geven ook hun houvast. Jongeren vinden het belangrijk dat daarbij herkenbare rituelen zoals de twee minuten stilte of het zingen van het Wilhelmus terugkomen. Bente Winkler (14), derdejaars op het Vossius Gymnasium, houdt elk jaar met haar familie twee minuten stilte. Meestal denk ik dan aan hoe zwaar het moet zijn geweest voor mensen in concentratiekampen. Ik vind het mooi dat we op deze manier respect tonen aan hen en bedankt zeggen tegen al die mensen die hun levens hebben gegeven om ons te helpen.”

  • jongeren6

    Zorg voor herkenbare rituelen, zoals twee minuten stilte of het zingen van het volkslied. Onderschat de waarde van traditie niet.

BEGRIJPELIJKHEID

Ga er niet klakkeloos vanuit dat iedereen die rituelen wel begrijpt. Met name voor jongeren, een nieuw publiek, moeten de uitgevoerde rituelen begrijpelijk worden gemaakt. Het is daarom goed om de betekenis van een ritueel uit te leggen: wie of wat wordt herdacht en waarom? Wat is de betekenis van 2 minuten stilte, het Wilhelmus en kranslegging? Vooral als er nieuwe rituelen worden geïntroduceerd is het cruciaal om daar uitleg over te geven. Als jongeren de rituelen begrijpen waarderen ze de herdenking meer.

  • jongeren1

    Jongeren willen begrijpen wat ze doen, dus leg de betekenis van een ritueel uit. Zorg ook dat de context van wie en wat herdacht wordt duidelijk is.

INVOELBAAR

Oorlog en vrede, vrijheid en onvrijheid zijn grote, abstracte begrippen die voor jongeren duidelijker kunnen worden als ze hen persoonlijk raken, of als ze een voorbeeld krijgen uit hun eigen belevingswereld. Dat kan bijvoorbeeld door ze kennis te laten maken met een persoonlijk verhaal. Of door in gesprek te gaan met veteranen. Voor Bente is het basisschoolproject Oorlog in mijn buurt blijven hangen. “Iemand die tijdens de oorlog had geleefd kwam langs en vertelde verhalen over zijn familie. Het was heel emotioneel en bijzonder om iemand te ontmoeten die het van zo dichtbij had meegemaakt.”

  • jongeren5

    Breng het thema oorlog dichterbij.
    Bijvoorbeeld door een persoonlijk
    verhaal over oorlog of door zichtbare aanwezigheid van veteranen.

SAMEN

Wanneer jongeren betrokken worden bij een herdenking is het belangrijk de invulling daarvan samen met jongeren te bedenken. Dus niet iets voor, maar met jongeren te doen. Vraag daarom aan de jongeren wat ze zelf belangrijk vinden en geef hun een wezenlijke rol in het bedenken en uitvoeren van de herdenking. Maak er bijvoorbeeld een project van zoals het project Adopteer een monument. Liv van Woudenberg (16, havo 5) zou graag aan zo’n project meedoen: “Mijn zusje zit op een andere school en zij bezoeken elk jaar graven van soldaten om daar bloemstukken neer te leggen. Soms zijn er ook nabestaanden met wie je kunt praten. Dan ben je echt actief aan het herdenken, dat lijkt me heel leerzaam.” Dounia Lachkar (22, commerciële economie aan Hogeschool Windesheim) vindt vooral het gezamenlijke aspect van een herdenking aansprekend: “Ik was een keer buiten op 4 mei en zag dat alle mensen stopten, stil waren en de tijd namen om te herdenken. Dat was erg bijzonder.”

  • jongeren4

    Bedenk de invulling van een herdenking mét jongeren, niet voor jongeren. Vraag hen wat ze mooi en belangrijk vinden bij
    het herdenken.

OUDERS

De meeste jongeren herdenken samen met hun ouders (60 procent) of grootouders (10 procent). Het ‘voorleven’ van ouders is een niet te onderschatte manier van leren voor jongeren. Als jongeren herdenken van hun ouders meekrijgen is de kans groot dat wanneer zij zelf kinderen hebben, ze dit ook weer samen met hun kinderen doen.

  • jongeren2

    Stimuleer ouders om samen met hun kinderen naar een herdenking te gaan. Hierdoor neemt de betrokkenheid van jongeren toe.

PLECHTIG

Net als ouderen waarderen jongeren het als er een waardige en plechtige sfeer is tijdens de herdenking. Sterker, jongeren verwachten dit ook. Voor hen hoeft het niet ‘opgeleukt’ te worden. Zij willen net als ouderen juist hun respect tonen aan de slachtoffers. Dit is ook wat Ali Ahmadi (21) aansprak toen hij een herdenking bijwoonde. Vijf jaar geleden vluchtte hij van Afghanistan naar Nederland en hij studeert nu vliegtuigtechniek aan het MBO College Airport.

  • jongeren3

    Zorg voor een waardige en plechtige sfeer tijdens de herdenking. Jongeren verwachten dit.

“Een vriendin nam me twee jaar geleden mee naar een herdenking ergens in de Joodse buurt in Amsterdam. In Afghanistan herdenken we niet met zijn allen een belangrijke gebeurtenis door stilte te houden, maar ik vond dit een mooie manier.”

— Ali Ahmadi

VOORTZETTEN

Door bovenstaande lijkt het misschien of vernieuwing voor jongeren niet nodig is. Dat is niet per se zo. Vaak krijgen ze daar simpelweg niet de kans voor. Volwassenen moeten het meer aandurven om jongeren creatief mee te laten denken over manieren van herdenken. Jongeren willen namelijk graag dicht bij de gangbare uitgangspunten blijven en vooral binnen de bestaande kaders vernieuwing zoeken. En net als voor volwassenen geldt dat jongeren alleen geleidelijke en voorzichtige vernieuwing beogen. Vernieuwing die niet als een grote verandering wordt opgemerkt. Zo zijn bij steeds meer herdenkingen sinds een aantal jaar videobeelden te zien zonder dat men dat als te vernieuwend ervaart. Op de Dam op 4 mei werden de afgelopen jaren video’s getoond waarin kleinkinderen met hun grootouders te zien waren die de oorlog hadden meegemaakt.

“Jongeren er zo meer bij betrekken lijkt me goed. Want het zijn de nieuwe generaties die deze tradities moeten voortzetten.”

Cookie toestemming
Om de gebruikerservaring te verbeteren gebruiken wij geanonimiseerde analytische cookies.